Στο πολιτισμικό DNA της Ελλάδας, η μητρότητα δεν αποτελεί απλώς έναν οικογενειακό δεσμό, αλλά ένα αδιαμφισβήτητο σύμβολο ιερότητας.
Η μητέρα δεν λογίζεται απλώς ως ένας βιολογικός ή κοινωνικός ρόλος, αλλά ως μια κατάσταση απόλυτης αυταπάρνησης και αιώνιας προσφοράς.
Η φράση «μάνα είναι μόνο μία» λειτουργεί ως ένα άρρητο κοινωνικό συμβόλαιο που απαγορεύει οποιαδήποτε αμφισβήτηση της μητρικής πρόθεσης ή συμπεριφοράς.
Ωστόσο, για ένα σημαντικό ποσοστό ενηλίκων που έχουν βιώσει κακοποιητικές, ελεγκτικές ή συναισθηματικά παραμελητικές συμπεριφορές από τη μητέρα τους, αυτή η ιερότητα μετατρέπεται σε ένα ανυπέρβλητο εμπόδιο για την ψυχική τους επούλωση.
Η δυσκολία αναγνώρισης της μητρικής τοξικότητας δεν οφείλεται μόνο στον ατομικό πόνο του παιδιού, αλλά και στη συστημική πίεση που ασκεί το κοινωνικό περιβάλλον.
Όταν η κοινωνία επιβάλλει την άνευ όρων αγάπη και τον σεβασμό προς τη μητέρα, το άτομο που έχει υποστεί ψυχικό τραύμα βρίσκεται σε μια κατάσταση εσωτερικής σύγκρουσης. Από τη μία πλευρά υπάρχει η οδυνηρή πραγματικότητα της εμπειρίας του και από την άλλη το κοινωνικό πρόσταγμα που το καλεί να σιωπήσει, να συγχωρήσει και να υπομείνει.
Αυτή η διάσταση δημιουργεί έναν συγκεχυμένο εσωτερικό κόσμο, όπου το θύμα αισθάνεται ένοχο για τον ίδιο του τον πόνο, θεωρώντας ότι η δική του αδυναμία να ανταποκριθεί στο ιδανικό της οικογενειακής αγάπης αποτελεί προσωπική αποτυχία (Kontos, 2021).
Η Κατασκευή του Μύθου και η Ψυχολογική Πίεση
Ο μύθος της αγίας μητέρας βασίζεται στην παραδοχή ότι το μητρικό ένστικτο είναι πάντοτε προστατευτικό και αγαπητικό. Η σύγχρονη ψυχολογία όμως καταδεικνύει ότι η μητρότητα δεν απαλλάσσει το άτομο από τις δικές του παθολογίες, τους ναρκισσισμούς ή τα ανεπεξέργαστα τραύματα. Μια μητέρα με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας ή με σοβαρά ελλείμματα ενσυναίσθησης μπορεί να χρησιμοποιήσει το παιδί της ως εργαλείο για την επιβεβαίωση του δικού της εγώ, μετατρέποντας τη σχέση σε μια δυναμική εξουσίας παρά σε έναν δεσμό φροντίδας (Campbell & South, 2023).
Σε τέτοιες περιπτώσεις, η κοινωνική εξιδανίκευση της μητρότητας λειτουργεί ως προπέτασμα καπνού. Το παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η δημόσια εικόνα της οικογένειας είναι άμεμπτη, ενώ πίσω από τις κλειστές πόρτες βιώνει συναισθηματική χειραγώγηση ή gaslighting (Gagnier, 2018).
Όταν ο ενήλικας πλέον άνθρωπος προσπαθήσει να μιλήσει για αυτές τις εμπειρίες, συχνά έρχεται αντιμέτωπος με την ακύρωση. Οι φίλοι, οι συγγενείς, ακόμα και ορισμένοι επαγγελματίες ψυχικής υγείας που δεν είναι εξειδικευμένοι στο τραύμα, ενδέχεται να απαντήσουν με φράσεις που υπονοούν ότι η μητρική αγάπη δικαιολογεί κάθε πράξη.
Αυτή η θεσμοθετημένη άρνηση της πραγματικότητας εμποδίζει το άτομο να ολοκληρώσει τη διαδικασία του πένθους και της αυτογνωσίας, καθιστώντας τον δρόμο προς την ίαση μοναχικό και γεμάτο αμφιβολίες (Gibson, 2019).
Το Τραύμα της Προδοσίας και η Εσωτερίκευση της Επικριτικής Φωνής
Το τραύμα που προκαλείται από μια τοξική μητέρα χαρακτηρίζεται στη διεθνή βιβλιογραφία ως τραύμα προδοσίας. Η μητέρα είναι η πρώτη πηγή ασφάλειας και επιβίωσης για το παιδί. Όταν αυτή η πηγή γίνεται η ίδια πηγή φόβου ή εξευτελισμού, η ψυχική δομή του παιδιού διαρρηγνύεται (Herman, 2022). Ο ενήλικας επιζών αυτού του τραύματος συχνά παλεύει με την οργάνωση της προσωπικότητάς του, καθώς η ανάγκη για σύνδεση συγκρούεται διαρκώς με την ανάγκη για προστασία. Αυτή η διαρκής επαγρύπνηση οδηγεί σε χρόνια κόπωση και δυσκολία στη δημιουργία υγιών σχέσεων στην ενήλικη ζωή (Scharf & Mayseless, 2021).
Μία από τις πιο καταστροφικές συνέπειες είναι η εσωτερίκευση της επικριτικής φωνής της μητέρας. Το παιδί που δεν έγινε ποτέ αποδεκτό για αυτό που είναι, αλλά μόνο για αυτό που προσέφερε, αναπτύσσει έναν σκληρό εσωτερικό κριτή (Miller, 2014).
Σε έναν κόσμο που θεωρεί τη μητρική συμβουλή ως την απόλυτη αλήθεια, ο ενήλικας δυσκολεύεται να διαχωρίσει τη δική του επιθυμία από την επιβολή της μητέρας του. Το άτομο νιώθει συγκεχυμένο ως προς την ταυτότητά του, αναρωτώμενο αν είναι πράγματι κακός άνθρωπος επειδή νιώθει θυμό προς τη γυναίκα που του χάρισε τη ζωή. Η αναγνώριση ότι η γέννηση δεν αποτελεί λευκή επιταγή για κακοποίηση είναι ένα κρίσιμο βήμα που συχνά καθυστερεί λόγω του κοινωνικού στίγματος (Papadopoulos, 2020).
Η Τέχνη της Οριοθέτησης: Από τη Θεωρία στην Πράξη
Η οριοθέτηση απέναντι σε μια τοξική μητέρα δεν είναι μια στιγμιαία απόφαση, αλλά μια επίπονη διαδικασία που απαιτεί συναισθηματική προετοιμασία. Το πρώτο βήμα είναι η συνειδητοποίηση ότι το όριο δεν τίθεται για να αλλάξει η συμπεριφορά της μητέρας, αλλά για να προστατευτεί η ψυχική ακεραιότητα του παιδιού (Friel & Friel, 2020). Συχνά, η πρώτη αντίδραση της μητέρας στην οριοθέτηση είναι η κλιμάκωση της τοξικότητας, η χρήση ενοχών ή η επιστράτευση τρίτων προσώπων για να ασκήσουν πίεση.
Για πολλούς θεραπευόμενους, η θέσπιση ορίων συνοδεύεται από αφόρητες ενοχές. Η κοινωνία συχνά αντιμετωπίζει τον ενήλικα που απομακρύνεται από τη μητέρα του ως αχάριστο, αγνοώντας τα χρόνια της συναισθηματικής εξουθένωσης που προηγήθηκαν.
Ωστόσο, η οριοθέτηση είναι απαραίτητη για την επιβίωση. Τα όρια μπορεί να είναι φυσικά, χρονικά ή θεματικά (Gibson, 2019). Τα χρονικά όρια αφορούν τον καθορισμό συγκεκριμένης διάρκειας για τις τηλεφωνικές κλήσεις ή τις επισκέψεις. Τα θεματικά όρια περιλαμβάνουν τη δήλωση ότι ορισμένα θέματα, όπως η προσωπική ζωή ή ο τρόπος ανατροφής των εγγονιών, δεν είναι προς συζήτηση. Αν το όριο παραβιαστεί, η συζήτηση πρέπει να τερματίζεται αμέσως, χωρίς απολογίες.
Η Τεχνική της Γκρίζας Πέτρας (Grey Rock Method)
Για άτομα που δεν επιθυμούν ή δεν μπορούν να διακόψουν πλήρως την επαφή, η μέθοδος της Γκρίζας Πέτρας είναι εξαιρετικά αποτελεσματική. Στόχος είναι ο θεραπευόμενος να γίνει όσο το δυνατόν πιο αδιάφορος και βαρετός στα μάτια του τοξικού γονέα (Friel & Friel, 2020).
Πώς εφαρμόζεται: Αποφεύγετε να μοιράζεστε προσωπικά νέα, επιτυχίες ή συναισθηματικά ευάλωτες πληροφορίες. Οι απαντήσεις είναι σύντομες, ουδέτερες και χωρίς συναισθηματική εμπλοκή (π.χ. «Ενδιαφέρον», «Καταλαβαίνω», «Θα το σκεφτώ»).
Γιατί λειτουργεί: Οι τοξικοί γονείς τρέφονται από τη δραματικότητα και τη συναισθηματική αντίδραση. Όταν το παιδί σταματά να παρέχει αυτή την τροφή, ο γονέας συχνά στρέφει την προσοχή του αλλού, μειώνοντας την ένταση της επίθεσης (Campbell & South, 2023).
Η Θέσπιση Λειτουργικών Ορίων
Τα όρια μπορεί να είναι φυσικά, χρονικά ή θεματικά (Gibson, 2019):
Χρονικά όρια:
Καθορισμός συγκεκριμένης διάρκειας για τις τηλεφωνικές κλήσεις ή τις επισκέψεις (π.χ. «Μπορώ να μιλήσουμε για 10 λεπτά γιατί μετά έχω μια υποχρέωση»).
Θεματικά όρια:
Ξεκάθαρη δήλωση ότι ορισμένα θέματα (π.χ. η προσωπική ζωή, τα οικονομικά, ο τρόπος ανατροφής των εγγονιών) δεν είναι προς συζήτηση. Αν το όριο παραβιαστεί, η συζήτηση τερματίζεται αμέσως.
Φυσικά όρια:
Έλεγχος του χώρου συνάντησης. Οι συναντήσεις σε δημόσιους χώρους συχνά αποτρέπουν τις ακραίες σκηνές που θα μπορούσαν να συμβούν κατ' οίκον (Friel & Friel, 2020).
Ξεπερνώντας το Εσωτερικό Βάρος της Ενοχής
Το μεγαλύτερο εμπόδιο στην οριοθέτηση είναι η εσωτερική σύγκρουση. Το άτομο νιώθει διχασμένο ανάμεσα στην αγάπη που πρέπει να νιώθει και στον θυμό που πραγματικά αισθάνεται. Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι η ενοχή είναι το αποτέλεσμα χρόνιας συναισθηματικής προπόνησης από τον γονέα και όχι ένδειξη ότι κάνουμε κάτι λάθος (Scharf & Mayseless, 2021).
Η ψυχική επούλωση ολοκληρώνεται όταν ο ενήλικας αποδεχτεί ότι δεν είναι ο φροντιστής των συναισθημάτων της μητέρας του. Η απόσταση δεν είναι τιμωρία προς τον γονέα, αλλά πράξη αυτοσυντήρησης (Stark, 2017).
Η Σημασία της Επικύρωσης και η Θεραπευτική Διαδικασία
Η ψυχική επούλωση ξεκινά από την επικύρωση. Το άτομο πρέπει να ακούσει ότι η εμπειρία του είναι αληθινή και ο πόνος του δικαιολογημένος. Η απομυθοποίηση της μητρικής ιερότητας δεν στοχεύει στη δαιμονοποίηση της μητέρας, αλλά στην εξανθρωπισμό της. Μόνο όταν η μητέρα ειδωθεί ως ένας άνθρωπος με αδυναμίες, λάθη και ενδεχομένως παθολογίες, μπορεί το παιδί να απελευθερωθεί από το βάρος της προσδοκίας για μια τέλεια σχέση που δεν υπήρξε ποτέ (Stark, 2017).
Στη θεραπεία, ο στόχος είναι η μετάβαση από την ενοχή στην αυτοφροντίδα. Αυτό περιλαμβάνει το πένθος για τη μητέρα που το άτομο θα ήθελε να έχει, αλλά δεν είχε. Η κοινωνική πίεση για συγχώρεση συχνά λειτουργεί ανασταλτικά σε αυτό το στάδιο. Η συγχώρεση που επιβάλλεται εξωτερικά, χωρίς την ολοκλήρωση της επεξεργασίας του θυμού, είναι μια ψευδής συγχώρεση που απλώς θάβει το τραύμα βαθύτερα. Η πραγματική επούλωση μπορεί να περιλαμβάνει τη συγχώρεση, αλλά μπορεί και όχι, και οι δύο δρόμοι πρέπει να είναι αποδεκτοί και σεβαστοί από τον κοινωνικό περίγυρο (Herman, 2022).
Κοινωνική Ευθύνη και Αλλαγή Παραδείγματος
Για να βοηθηθούν οι επιζώντες τοξικών γονικών σχέσεων, είναι απαραίτητη μια αλλαγή στο κοινωνικό παράδειγμα. Πρέπει να αρχίσουμε να μιλάμε για τη μητρότητα με όρους υπευθυνότητας και όχι μόνο θρησκευτικής ευλάβειας. Η αγάπη κερδίζεται μέσα από τον σεβασμό στην προσωπικότητα του παιδιού και δεν είναι αυτονόητη λόγω βιολογικής συγγένειας.
Η ενημέρωση γύρω από θέματα όπως η συναισθηματική κακοποίηση και η παραμέληση πρέπει να ενταχθεί στον δημόσιο διάλογο, ώστε να σπάσει η σιωπή που περιβάλλει την οικογενειακή εστία (Kontos, 2021).
Όσο η κοινωνία αρνείται να δει τις σκιές της μητρότητας, τόσο καταδικάζει χιλιάδες ανθρώπους να ζουν μέσα στην ντροπή και τη σύγχυση.
Η προστασία της ψυχικής υγείας των επόμενων γενεών εξαρτάται από την ικανότητά μας να κοιτάξουμε την αλήθεια, ακόμα και όταν αυτή θίγει τα πιο βαθιά ριζωμένα μας πιστεύω. Η απελευθέρωση από το βάρος της ιερής μητέρας είναι το πρώτο βήμα για την ανακάλυψη του αυθεντικού εαυτού.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Campbell, E., & South, M. (2023). Maternal Narcissism and its Impact on Adult Daughters: A Qualitative Study. Journal of Family Psychology, 37(2), 145-158.
Friel, J., & Friel, L. (2020). Adult Children of Dysfunctional Families: The Healing Journey. Health Communications Inc.
Gagnier, K. R. (2018). The Myth of the Perfect Mother: Social Expectations and Maternal Mental Health. Clinical Psychology Review, 62, 102-115.
Gibson, L. C. (2019). Adult Children of Emotionally Immature Parents: How to Heal from Distant, Rejecting, or Self-Involved Parents. New Harbinger Publications.
Herman, J. L. (2022). Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence--From Domestic Abuse to Political Terror. Basic Books.
Kontos, A. (2021). Family Dynamics and Cultural Taboos in Mediterranean Societies. European Journal of Psychotherapy & Counselling, 23(4), 412-429.
Miller, A. (2014). The Drama of the Gifted Child: The Search for the True Self. Basic Books.
Papadopoulos, R. K. (2020). Involuntary Dislocation and the Family: Psychosocial Perspectives. Routledge.
Scharf, M., & Mayseless, O. (2021). Overinvolved Parenting and Its Relations to Adult Children's Psychopathology. Journal of Social and Personal Relationships, 38(6), 1821-1840.
Stark, M. (2017). Modes of Therapeutic Action: Enhancement of the Self and the Relational Internal World. Jason Aronson.
Πηγή 1ης δημοσίευσης: Πύλη Ψυχολογίας – – PSYCHOLOGY.GR https://www.psychology.gr/mitrotita/9289-i-ierotita-tis-mitrotitas-os-empodio-stin-psyxiki-epoylosi.html