Η σύγχρονη εποχή της ψηφιακής συνδεσιμότητας έχει μεταμορφώσει ριζικά το τοπίο των ανθρώπινων σχέσεων.
Ενώ παλαιότερα η αναζήτηση συντρόφου περιοριζόταν στον στενό γεωγραφικό και κοινωνικό κύκλο του ατόμου, η εμφάνιση των εφαρμογών γνωριμιών (dating apps) έχει δημιουργήσει μια παγκόσμια αγορά ελεύθερων ανθρώπων, προσβάσιμη με μια απλή κίνηση του δακτύλου στην οθόνη.
Παρά την αρχική υπόσχεση ότι η πρόσβαση σε περισσότερες επιλογές θα οδηγούσε σε καλύτερη σύζευξη και αυξημένη ικανοποίηση, η πραγματικότητα φαίνεται να επιβεβαιώνει το θεωρητικό σχήμα που εισήγαγε ο Barry Schwartz: το παράδοξο της επιλογής (The Paradox of Choice).
Στο πλαίσιο του σύγχρονου φλερτ, η υπεραφθονία πιθανών συντρόφων δεν διευκολύνει τη σύνδεση, αλλά αντίθετα φαίνεται να καλλιεργεί μια κατάσταση διαρκούς αναποφασιστικότητας, μειωμένης ικανοποίησης και, τελικά, αδυναμίας δέσμευσης.
Η Θεωρητική Βάση: Από την Αφθονία στην Παράλυση
Το παράδοξο της επιλογής υποστηρίζει ότι, ενώ ένα ορισμένο επίπεδο επιλογής είναι απαραίτητο για την ανθρώπινη ελευθερία και ευημερία, η υπέρβαση ενός κρίσιμου ορίου οδηγεί σε αρνητικά αποτελέσματα. Σύμφωνα με έρευνες της τελευταίας δεκαετίας, η διαδικασία λήψης αποφάσεων στα dating apps επηρεάζεται άμεσα από το γνωστικό φορτίο που συνεπάγεται η διαχείριση εκατοντάδων προφίλ.
Οι D’Angelo και Toma (2017) απέδειξαν ότι οι χρήστες που έρχονται αντιμέτωποι με έναν μεγάλο αριθμό επιλογών τείνουν να αισθάνονται λιγότερο ικανοποιημένοι με την τελική τους επιλογή σε σύγκριση με εκείνους που είχαν περιορισμένο αριθμό προτάσεων. Αυτό συμβαίνει διότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι βιολογικά εξοπλισμένος να αξιολογεί ταυτόχρονα τόσες πολλές εναλλακτικές λύσεις, με αποτέλεσμα να καταφεύγει σε επιφανειακά κριτήρια αξιολόγησης και να βιώνει τη λεγόμενη παράλυση της ανάλυσης.
Maximizers εναντίον Satisficers στο Ψηφιακό Τοπίο
Μια κεντρική διάκριση στην ψυχολογία της επιλογής είναι αυτή μεταξύ των ατόμων που επιδιώκουν τη μεγιστοποίηση (maximizers) και εκείνων που επιδιώκουν την ικανοποίηση (satisficers). Οι maximizers είναι οι άνθρωποι που αναζητούν το απόλυτα βέλτιστο, εξετάζοντας κάθε πιθανή εκδοχή πριν αποφασίσουν. Στο περιβάλλον των εφαρμογών όπως το Tinder ή το Bumble, η νοοτροπία του maximizer ενισχύεται από την ίδια τη δομή της πλατφόρμας.
Οι Pronk και Denissen (2020) επισημαίνουν ότι η συνεχής έκθεση σε νέα προφίλ καλλιεργεί την ψευδαίσθηση ότι ο τέλειος σύντροφος βρίσκεται μόλις ένα swipe μακριά. Αυτό οδηγεί σε μια κατάσταση διαρκούς απόρριψης, καθώς οι χρήστες γίνονται υπερβολικά επιλεκτικοί και επικεντρώνονται σε ελάχιστες ατέλειες για να αποκλείσουν υποψήφιους, ελπίζοντας ότι η επόμενη επιλογή θα είναι αψεγάδιαστη. Αντίθετα, οι satisficers, οι οποίοι θέτουν ορισμένα βασικά κριτήρια και δεσμεύονται όταν αυτά ικανοποιηθούν, φαίνεται να διατηρούν υψηλότερα επίπεδα ψυχικής υγείας και ικανοποίησης στις σχέσεις τους.
Η Εμπορευματοποίηση των Σχέσεων και η Απώλεια της Ενσυναίσθησης
Η υπεραφθονία επιλογών έχει οδηγήσει σε μια σταδιακή εμπορευματοποίηση της ανθρώπινης επαφής. Οι χρήστες αντιμετωπίζονται συχνά ως προϊόντα σε έναν ψηφιακό κατάλογο, μια διαδικασία που η βιβλιογραφία περιγράφει ως objectification.
Όταν οι επιλογές είναι φαινομενικά άπειρες, η αξία του κάθε ατόμου ξεχωριστά μειώνεται στα μάτια του παρατηρητή. Ο Bodini (2021) αναλύει πώς η ευκολία της αντικατάστασης ενός συντρόφου με έναν άλλο μειώνει το κίνητρο για επένδυση χρόνου και συναισθηματικής ενέργειας στην επίλυση προβλημάτων. Αν μια πρώτη συνάντηση δεν είναι τέλεια, η τάση δεν είναι η προσπάθεια για βελτίωση της επικοινωνίας, αλλά η επιστροφή στην εφαρμογή για την αναζήτηση μιας νέας, ευκολότερης αρχής. Αυτή η αναλωσιμότητα των σχέσεων αποτελεί βασικό εμπόδιο στην ανάπτυξη βαθιάς δέσμευσης, καθώς η δέσμευση απαιτεί εξ ορισμού τον αποκλεισμό άλλων εναλλακτικών, κάτι που ο σύγχρονος χρήστης φοβάται να κάνει.
Το Άγχος της Χαμένης Ευκαιρίας (FOMO) και η Δέσμευση
Το φαινόμενο Fear of Missing Out (FOMO) παίζει καθοριστικό ρόλο στην αδυναμία δέσμευσης. Στο πλαίσιο του modern dating, το FOMO μεταφράζεται στην ανησυχία ότι η δέσμευση με ένα άτομο σημαίνει την οριστική απώλεια μιας ενδεχομένως καλύτερης εμπειρίας με κάποιο άλλο. Οι Cook και Furnham (2019) υποστηρίζουν ότι αυτή η γνωστική ασυμφωνία προκαλεί έντονο στρες και οδηγεί σε μια κατάσταση συναισθηματικής αποστασιοποίησης. Ακόμη και όταν δημιουργείται μια σχέση, η σκιά των "άπειρων επιλογών" παραμένει παρούσα μέσω των κοινωνικών δικτύων, καθιστώντας τη δέσμευση εύθραυστη.
Η αίσθηση ότι πάντα υπάρχει κάτι καλύτερο στον ορίζοντα εμποδίζει το άτομο να ριζώσει στο παρόν, μετατρέποντας τη διαδικασία του φλερτ σε ένα ατέρμονο κυνήγι δόκιμων εντυπώσεων αντί για μια πορεία προς την οικειότητα.
Οι Επιπτώσεις στην Ψυχική Υγεία: Burnout και Μοναξιά
Παραδόξως, η αφθονία επιλογών δεν έχει οδηγήσει σε λιγότερη μοναξιά, αλλά σε μια νέα μορφή ψυχικής εξάντλησης που ονομάζεται dating burnout. Η συνεχής διαδικασία αξιολόγησης, η απόρριψη και η ματαίωση των προσδοκιών δημιουργούν ένα αίσθημα κόπωσης. Η έρευνα των Reed κ.ά. (2020) δείχνει ότι η παρατεταμένη χρήση dating apps συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης, ειδικά όταν οι χρήστες αντιλαμβάνονται ότι η προσπάθειά τους δεν αποδίδει καρπούς. Το παράδοξο έγκειται στο ότι όσο περισσότερο προσπαθεί κανείς να βρει τον ιδανικό σύντροφο μέσα από την ποσότητα, τόσο περισσότερο απομακρύνεται από την ποιότητα της σύνδεσης, καταλήγοντας σε έναν φαύλο κύκλο απογοήτευσης που ενισχύει την πεποίθηση ότι η πραγματική δέσμευση είναι ανέφικτη.
Η Ψυχολογία της Μεταμέλειας και η Αξία του Περιορισμού
Μια άλλη σημαντική πτυχή του παραδόξου της επιλογής είναι η μεταμέλεια που ακολουθεί την απόφαση. Όταν επιλέγουμε έναν σύντροφο ανάμεσα σε δύο, η πιθανότητα να αναρωτηθούμε αν κάναμε λάθος είναι μικρή. Όταν όμως επιλέγουμε ανάμεσα σε εκατοντάδες, οι πιθανότητες να θεωρήσουμε ότι κάπου υπήρχε μια καλύτερη επιλογή πολλαπλασιάζονται.
Οι Wu και Chiou (2016) διαπίστωσαν ότι η μείωση των επιλογών σε πειραματικές συνθήκες οδήγησε σε μεγαλύτερη ικανοποίηση και μεγαλύτερη προθυμία για δεύτερο ραντεβού. Αυτό υποδηλώνει ότι η εθελοντική επιβολή ορίων στην αναζήτηση μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά. Η ικανότητα να λέμε "όχι" στην αφθονία και να εστιάζουμε στην εμβάθυνση μιας συγκεκριμένης γνωριμίας είναι η δεξιότητα που φαίνεται να απουσιάζει από το σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον.
Συμπεράσματα και Προοπτικές
Το παράδοξο της επιλογής στο modern dating αποτελεί μια πρόκληση που ξεπερνά την τεχνολογία και αγγίζει τον πυρήνα της ανθρώπινης ψυχολογίας. Η αφθονία επιλογών, ενώ μοιάζει με ελευθερία, συχνά λειτουργεί ως δεσμό που φυλακίζει το άτομο σε μια διαρκή αναζήτηση χωρίς τέλος.
Η αδυναμία δέσμευσης δεν είναι απαραίτητα αποτέλεσμα έλλειψης επιθυμίας για σύνδεση, αλλά προϊόν ενός περιβάλλοντος που τιμωρεί τη δέσμευση προβάλλοντας το κόστος ευκαιρίας ως δυσβάσταχτο. Για να ανακτηθεί η ικανότητα για ουσιαστικές σχέσεις, απαιτείται μια συνειδητή μετακίνηση από την ποσοτική αξιολόγηση στην ποιοτική παρουσία.
Η κατανόηση των μηχανισμών που μας ωθούν στην αναποφασιστικότητα είναι το πρώτο βήμα για να μπορέσουμε να επιλέξουμε πραγματικά, όχι επειδή δεν υπάρχουν άλλες επιλογές, αλλά επειδή αναγνωρίζουμε την αξία της επιλογής που έχουμε ήδη κάνει.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Bodini, A. (2021). The commodification of love: How dating apps change the way we relate. Journal of Sociological Research, 12(2), 45-59.
Cook, R., & Furnham, A. (2019). The fear of missing out and its relationship with social media use and psychological well-being. Journal of Psychology and Behavioral Science, 7(1), 1-15.
D’Angelo, J. D., & Toma, C. L. (2017). There are plenty of fish in the tech: The effects of choice overload and reversibility on online dating outcomes. Media Psychology, 20(1), 1-27. doi.org/10.1080/15213269.2015.1121827
Pronk, T. M., & Denissen, J. J. A. (2020). A rejection mind-set: Choice overload in online dating. Social Psychological and Personality Science, 11(3), 388-396. doi.org/10.1177/1948550619861439
Reed, P., Vile, R., Osborne, L. A., Romano, M., & Truzoli, R. (2020). Problematic Tinder use associated with profile pictures and psychological well-being. Computers in Human Behavior Reports, 2, 100029. doi.org/10.1016/j.chbr.2020.100029
Schwartz, B. (2016). The paradox of choice: Why more is less (Revised ed.). Harper Perennial.
Wu, L. L., & Chiou, W. B. (2016). More options lead to more searching and worse choices in 24-hour online dating services for both men and women. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 19(7), 415-418. doi.org/10.1089/cyber.2016.0135
Πηγή 1ης δημοσίευσης: Πύλη Ψυχολογίας – – PSYCHOLOGY.GR https://www.psychology.gr/psychologia-sxeseon/9329-to-paradokso-tis-epilogis-sto-modern-dating.html