Η γέννηση ενός παιδιού περιγράφεται συχνά ως η πιο ευτυχισμένη στιγμή στη ζωή ενός ανθρώπου. Ωστόσο, πίσω από τις ειδυλλιακές φωτογραφίες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τις κοινωνικές προσδοκίες, κρύβεται μια πραγματικότητα που σπάνια συζητιέται ανοιχτά: η αίσθηση ότι ο εαυτός, όπως τον γνωρίζαμε, έχει αρχίσει να εξαφανίζεται.
Η μετάβαση στη γονεϊκότητα δεν είναι απλώς μια προσθήκη ενός νέου ρόλου, αλλά μια ριζική αναδιάρθρωση της ταυτότητας, η οποία συχνά συνοδεύεται από ένα βαθύ αίσθημα απώλειας και μια ανυπόφορη σιωπηλή ενοχή.
Η φύση της γονεϊκής ενοχής και η κοινωνική πίεση
Η σύγχρονη γονεϊκότητα λαμβάνει χώρα σε ένα περιβάλλον εντατικής ανατροφής (intensive parenting), όπου οι γονείς αναμένεται να επενδύουν αδιανόητα ποσά χρόνου, ενέργειας και χρημάτων στην ανάπτυξη των παιδιών τους.
Αυτό το πολιτισμικό φαινόμενο δημιουργεί ένα πρότυπο «τέλειου γονέα», το οποίο είναι πρακτικά ανέφικτο. Όταν οι γονείς διαπιστώνουν ότι δεν μπορούν να ανταποκριθούν σε αυτές τις προσδοκίες ή όταν αισθάνονται νοσταλγία για την προηγούμενη ζωή τους, η ενοχή εμφανίζεται ως αυτόματη αντίδραση.
Η γονεϊκή ενοχή συνδέεται άμεσα με την απόκλιση ανάμεσα στον ιδανικό εαυτό του γονέα και τον πραγματικό εαυτό (Borelli et al., 2017). Όσο μεγαλύτερο είναι το χάσμα ανάμεσα σε αυτό που η κοινωνία επιβάλλει ως σωστό και σε αυτό που ο γονέας αισθάνεται ότι μπορεί να προσφέρει, τόσο εντείνεται η συναισθηματική δυσφορία. Η ενοχή λειτουργεί ως ένας εσωτερικός κριτής που τιμωρεί κάθε σκέψη που αφορά την προσωπική ικανοποίηση, τοποθετώντας την σε άμεση σύγκρουση με τις ανάγκες του παιδιού.
Η απώλεια του εαυτού ως ψυχολογικό φαινόμενο
Η απώλεια του εαυτού (loss of self) στη γονεϊκότητα δεν αφορά μόνο την έλλειψη ελεύθερου χρόνου. Είναι μια βαθύτερη υπαρξιακή κρίση. Οι γονείς, και ιδιαίτερα οι μητέρες λόγω των έμφυλων στερεοτύπων, συχνά βιώνουν αυτό που ονομάζεται μητροφηβεία (matrescence), μια διαδικασία παρόμοια με την εφηβεία, όπου το σώμα, οι ορμόνες και η κοινωνική θέση αλλάζουν ραγδαία.
Έρευνες δείχνουν ότι η συγχώνευση της ταυτότητας του ατόμου με τον γονεϊκό ρόλο μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης. Η διατήρηση μιας αίσθησης προσωπικής ταυτότητας πέρα από τη γονεϊκότητα είναι κρίσιμη για την ψυχική ανθεκτικότητα (Fane et al., 2023). Όταν οι προσωπικές επιθυμίες, τα χόμπι και οι επαγγελματικές φιλοδοξίες παραγκωνίζονται πλήρως, το άτομο αρχίζει να αισθάνεται ότι λειτουργεί στον αυτόματο πιλότο, εξυπηρετώντας ανάγκες άλλων χωρίς να τρέφει τη δική του ψυχή.
Η συστημική οπτική: Ο γονέας μέσα στο δίκτυο των σχέσεων
Ως ψυχολόγος και συστημική ψυχοθεραπεύτρια, δεν προσεγγίζω την απώλεια του εαυτού ως ένα ατομικό πρόβλημα ή μια προσωπική αποτυχία του γονέα. Στη συστημική σκέψη, το άτομο νοείται ως μέρος ενός ευρύτερου συστήματος, όπως η οικογένεια, το ευρύτερο συγγενικό δίκτυο και η κοινωνία. Η δυσφορία που αισθάνεται ένας γονέας είναι συχνά το σύμπτωμα μιας δυσλειτουργικής ισορροπίας μέσα στο σύστημα.
Από τη συστημική σκοπιά, η γονεϊκότητα δεν είναι μια γραμμική σχέση αιτίας-αποτελέσματος όπου ο γονέας δίνει και το παιδί λαμβάνει, αλλά ένας συνεχής κύκλος ανατροφοδότησης.
Όταν ένας γονέας παραμελεί πλήρως τον εαυτό του, το σύστημα της οικογένειας χάνει την ισορροπία του. Η απώλεια εαυτού μετατρέπεται σε θυσία, και η θυσία συχνά φέρει μαζί της έναν αδιόρατο θυμό ή πικρία που επηρεάζει τη δυναμική με τον σύντροφο και το παιδί. Στη θεραπεία, εξερευνούμε πώς οι πεποιθήσεις που μεταφέρονται από τις προηγούμενες γενιές, όπως το διαγενεακό τραύμα ή οι οικογενειακοί μύθοι, ενισχύουν την ιδέα ότι ο καλός γονέας πρέπει να είναι ένας εξαντλημένος γονέας. Η αποδόμηση αυτών των μύθων είναι απαραίτητη για να ξαναβρεί το άτομο τη φωνή του μέσα στο σύστημα.
Οι απαγορευμένες σκέψεις: Σπάζοντας το ταμπού
Μία από τις πιο δύσκολες πτυχές της γονεϊκότητας είναι η διαχείριση σκέψεων που θεωρούνται κοινωνικά μη αποδεκτές. Σκέψεις όπως «μου λείπει η ζωή μου πριν τα παιδιά», «μερικές φορές εύχομαι να ήμουν μόνος/η» ή «κουράστηκα να είμαι γονέας» προκαλούν έντονο τρόμο. Ωστόσο, αυτές οι σκέψεις είναι φυσιολογικές αντιδράσεις στην παρατεταμένη κόπωση και στον περιορισμό της ελευθερίας.
Η συναισθηματική αποστασιοποίηση από τα παιδιά είναι ένα από τα βασικά συμπτώματα της εξάντλησης (Mikolajczak & Roskam, 2018). Όταν οι γονείς δεν έχουν χώρο να εκφράσουν αυτές τις σκέψεις χωρίς να κριθούν, η εσωτερίκευση του πόνου οδηγεί σε μεγαλύτερη αποξένωση. Η αναγνώριση ότι μπορεί κανείς να αγαπά βαθιά το παιδί του και ταυτόχρονα να απεχθάνεται ορισμένες πτυχές της γονεϊκότητας είναι μια λυτρωτική διαπίστωση που μειώνει το ψυχικό βάρος.
Γονεϊκή εξουθένωση και ψυχική υγεία
Η γονεϊκή εξουθένωση είναι ένα φαινόμενο που έχει μελετηθεί εκτενώς την τελευταία δεκαετία. Διαφέρει από το γενικό στρες, καθώς χαρακτηρίζεται από μια συντριπτική κόπωση που σχετίζεται αποκλειστικά με τον γονεϊκό ρόλο, μια αίσθηση αναποτελεσματικότητας και μια συναισθηματική αποσύνδεση από τα παιδιά. Η έλλειψη υποστήριξης από το περιβάλλον και η τελειομανία αποτελούν τους κύριους προγνωστικούς παράγοντες της εξουθένωσης (Vigouroux et al., 2017).
Η απώλεια εαυτού λειτουργεί ως προθάλαμος της εξουθένωσης. Όταν το άτομο σταματά να αναγνωρίζει τις δικές του ανάγκες ως έγκυρες, εξαντλεί τα ψυχικά του αποθέματα. Αυτή η κατάσταση δεν επηρεάζει μόνο τον γονέα, αλλά και την ποιότητα της φροντίδας που παρέχεται στο παιδί. Ένας εξουθενωμένος γονέας δυσκολεύεται να ρυθμίσει τα δικά του συναισθήματα, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε ξεσπάσματα θυμού ή παθητικότητα, επηρεάζοντας το δεσμό με το παιδί.
Η σημασία της αυτοφροντίδας ως ηθική υποχρέωση
Συχνά η αυτοφροντίδα παρερμηνεύεται ως πολυτέλεια ή εγωισμός. Από τη συστημική οπτική, ωστόσο, η αυτοφροντίδα του γονέα είναι μια πράξη ευθύνης απέναντι σε ολόκληρο το σύστημα. Αν ο πυλώνας της οικογένειας καταρρεύσει, ολόκληρο το οικοδόμημα κλονίζεται. Η αυτοφροντίδα δεν αφορά απαραίτητα ακριβές δραστηριότητες, αλλά την ανάκτηση μικρών περιοχών αυτονομίας: τον χρόνο για μια σκέψη, ένα χόμπι, μια κοινωνική επαφή χωρίς τα παιδιά.
Οι γονείς που καταφέρνουν να διατηρήσουν την αίσθηση της προσωπικής τους ταυτότητας εμφανίζουν χαμηλότερα επίπεδα κατάθλιψης και υψηλότερη ικανοποίηση από τη ζωή (Sorkkila & Aunola, 2020). Η ικανότητα να θέτει κανείς όρια ανάμεσα στον εαυτό του και τον ρόλο του γονέα είναι απαραίτητη για την μακροπρόθεσμη ψυχική υγεία.
Η θεραπευτική διαδικασία και η ανάκτηση του εαυτού
Στο θεραπευτικό πλαίσιο, ο στόχος δεν είναι να διορθώσουμε τον γονέα ώστε να γίνει πιο αποδοτικός, αλλά να του επιτρέψουμε να ξανασυστηθεί με τον εαυτό του. Ως συστημική θεραπεύτρια, δουλεύω με τους γονείς ώστε να αναγνωρίσουν τις ανάγκες τους όχι ως εμπόδιο στη γονεϊκότητα, αλλά ως μέρος της.
Η θεραπεία προσφέρει έναν ασφαλή χώρο όπου οι απαγορευμένες σκέψεις μπορούν να ειπωθούν δυνατά. Όταν η ενοχή κατονομάζεται, χάνει τη δύναμή της.
Εξετάζουμε τη δυναμική του ζευγαριού και πώς η κατανομή των βαρών, σωματικών και συναισθηματικών, επηρεάζει την αίσθηση ταυτότητας. Η ανάκτηση του εαυτού απαιτεί συχνά την επαναδιαπραγμάτευση των ρόλων μέσα στην οικογένεια και την αποδοχή της ατέλειας ως αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας.
Συμπεράσματα και προοπτικές
Η γονεϊκότητα είναι αναμφίβολα ένα ταξίδι μεταμόρφωσης, αλλά η μεταμόρφωση δεν πρέπει να σημαίνει εκμηδένιση. Η σιωπή γύρω από την απώλεια του εαυτού και τις ενοχές που την ακολουθούν μόνο επιδεινώνει το πρόβλημα, οδηγώντας σε απομόνωση και εξουθένωση.
Είναι ανάγκη να αλλάξουμε το κοινωνικό αφήγημα: ένας γονέας που φροντίζει τον εαυτό του, που έχει προσωπικά ενδιαφέροντα και που αποδέχεται τις δυσκολίες του, είναι ένας γονέας που μπορεί να προσφέρει ένα υγιέστερο πρότυπο στα παιδιά του.
Σπάζοντας τη σιωπή των ενοχών, ανοίγουμε το δρόμο για μια πιο αυθεντική και βιώσιμη γονεϊκότητα.
Ο εαυτός μας δεν χάνεται οριστικά - περιμένει να τον ανακαλύψουμε ξανά, εμπλουτισμένο πλέον από τις εμπειρίες της γονεϊκότητας, αλλά όχι περιορισμένο από αυτές. Η αναγνώριση των ορίων μας είναι η μεγαλύτερη πράξη αγάπης, τόσο προς εμάς όσο και προς τα παιδιά μας.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Borelli, J. L., Nelson-Coffey, S. K., River, L. M., Birken, S. A., & Moss-Racusin, C. A. (2017). Bringing work home: Gender and resilience in working parents. Journal of Child and Family Studies, 26(6), 1731–1745. doi.org/10.1007/s10826-017-0693-x
Fane, J., Jovanovic, J., MacDougall, C., Redmond, G., & Bradley, H. (2023). Moving from 'me' to 'we': A qualitative meta-synthesis of the transition to parenthood and the loss of self. Journal of Family Theory & Review, 15(1), 121–143. doi.org/10.1111/jftr.12484
Mikolajczak, M., & Roskam, I. (2018). A theoretical and clinical outlook on parental burnout: The Balance Between Risks and Resources (BR2) Model. Frontiers in Psychology, 9, 886. doi.org/10.3389/fpsyg.2018.00886
Sorkkila, M., & Aunola, K. (2020). Risk factors for parental burnout among Finnish parents: The role of perfectionism and gender. Journal of Child and Family Studies, 29(1), 145–159. doi.org/10.1007/s10826-019-01607-1
Vigouroux, S., Scola, C., Raes, F., Wathelet, M., & Roskam, I. (2017). The interplay between parental burnout and child maltreatment: The role of emotional detachment. Child Abuse & Neglect, 70, 348–354. doi.org/10.1016/j.chiabu.2017.06.027
Πηγή 1ης δημοσίευσης: Πύλη Ψυχολογίας – PSYCHOLOGY.GR https://www.psychology.gr/symvouleutiki-goneon/9356-goneikotita-apoleia-eaftoy.html